Токтайым Үмөталиева, укук коргоочу: “Текебаев, Нарынбаев, Салянова, Шыкмаматов баштаган бир топ адамдар Конституцияга мыйзамсыз өзгөртүүлөрдү киргизгени тастыкталып, бул үчүн кармалышы жана да жооп бериш керек болот”

— Токтайым эже, Конституцияга өзгөртүүлөр кирет дегенден баштап саясий оюндар күч алды. Сиз бул бийликке каршы позицияда жүрчү элеңиз. Акыркы убактарда бийликке жакын адам катары көрүнүп калуудасыз. Баштапкы позицияңыздан кайтсаңыз керек?

— Мен эч убакта позициямдан кайткан эмесмин, азыр деле мурунку эле позициядамын. Болгону менин позициямды бурмалап жаткан адамдар бар. 2010-жылы “Эркин Тоо” гезитине конституциялык кеңешменин долбоору чыккандан соң 3 күндөн кийин “Урматтуу кыргызстандыктар, биз даярдаган конституциялык текст алмаштырылды. Өмүрбек Текебаев ким менен жазганын билбейм, башка текстти жарыялап жиберди” деп кайрылгам. Ошондон бери эле соттошуп келе жатам. Конституцияны Текебаев кантип алмаштырып койгонун, кантип бурмалаганын, депутаттарды кантип алдаганын, прокуратурадагы адамдардын кантип көзүн боёгонун жаза турган болсом 3–4 томдук китеп болот.

— Соттошуп жүрүп Конституциянын баштапкы варианты өзгөрүлүп кеткенин далилдей алдыңызбы анан?

— Референдумдан кийин Конституция 2 жолу алмашканын Бекназаров тастыктады. Ал мага оппозиция өткөргөн талкууда ачык эле “Токтайым, сен билгиң келсе, референдумга коюлган Конституциянын текстин референдумдан кийин 2 жолу алмаштырдык” деп айтты. Менин иликтөөлөрүмдө эки нерсе жетпей жаткан. Эмне үчүн ар кайсыл адам кол койгон Конституциянын эки нускасы бар деп жүрчүмүн. Ошол эки нусканы 2014-жылы Адилет министрлигинен таап чыкканбыз. Конституциянын негизги нускасы Адилет министрлигинде болушу керек. Ага кеңешменин катчылыгы акт менен өткөрүп берүүгө тийиш. Ошол күндөн баштап министрлик жоопкерчиликти мойнуна алат. Биз иликтөө жүргүзүп жатканда убактылуу бийликтегилер эч нерсе бербей жатты. Шыкмаматов министрликтен кетээрден бир жума мурун акыркы соттук отурум болгон. Мен “баштапкы нусканы бербесеңер Конституциянын негизги варианты жоголду деп эсептеп кылмыш иш катары карайбыз” деп катуу тополоң салганымда эки нусканы алып келишти. Эки нускада эки башка адамдар кол коюшуптур. Бир нускасында 3–4 киши, экинчи нускасында 6–7 адамдын колу коюлган. Эки нускага тең кол койгон Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү 3–4 экен, калгандары ар башка. Конституция 2020-жылга чейин өзгөртүлбөсүн деген мыйзам барбы дегенди карадык. Андай мыйзам да жок экен. Сотко эки нусканын көчүрмөсүн алганга уруксат бериңиз деген сунуш берсем, аны четке кагып койгон. Таанышып чыгып, протоколго киргизип койгула деген. Эки нусканын текстинде айырма бар экен. Конституциялык палатага кайрылганыбызда “Референдумга чыккан, жарыя болгон Конституциянын негизи жана чектөө мыйзамы бир бүтүн катары каралат. Аларды бөлгөнгө болбойт” деп, 2020-жылга чейин силер эч нерсени өзгөртө албайсыңар деген чечимди чыгарып койгон. Ошондуктан, бийликтин да референдум менен Конституцияны өзгөрткөнгө уруксаты жок.

— Эки нусканын көчүрмөсүн албай калдыңызбы?

— Мен Шыкмаматовго “Сотто көргөн документтердин көчүрмөсүн мага берсеңиз” деп кайрылуу жаздым. 2–3 күндөн кийин эле Шыкмаматов отставкага кетти. Андан кийин да көчүрмөсүн талап кылдым. Анда үчүнчү варианттын көчүрмөсүн алып келишти. Буга кимдер кол койду десек, Салянова менен министрдин үч орун басары кол койгон конституциянын долбоорунун копиялары экен. Сотко министрликтин төрт өкүлүн чакырттык. Экөөсү “бизге баштапкы нуска келген эмес, мыйзам түшпөгөн. Биз аларды көргөн эмеспиз. Көчүрмөлөрү гана келген” деп айтышты. Дагы экөөсү “Бизге келген нускалар бар болчу” дешкен. Эгерде Конституциянын баштапкы нускалары жок болсо азыр эмнени өзгөртөбүз?

— Өзү сиз кайсыл тараптасыз? Бийликтин референдумуна макул болуп жатасызбы?

— 6 жылдан бери өзүмдүн агымым менен эле келе жатам. Бийлик Конституцияга өзгөртүү киргизиш керек деп бүгүн эле чыга калды. Бул ишти бүгүн баштабай, тексттер алмашкан күндөн башташы керек болчу. Мен өз алдымча иликтөө жүргүзүп, соттошуп да келдим. Азыркы Конституция алмашылып калганын айтып жүргөнүм үчүн мени бийликке жармаштырып жатпайбы. Бийлик референдумга башкаруунун кандай формасын колдойсуз деген маселени гана алып чыга алат.

— Референдумдун өтүшүнө Текебаев каршы болуп жатат…

— Текебаев жеткен артист. Венеция комиссиясы каршы чечимин берди деп айтты. 2010-жылы да “Эркин Тоо” гезитине долбоор басылгандан кийин Венеция комиссиясы да чалкасынан кеткен. Алар “Конституция эволюциялык өнүгүү. Эволюциялык өнүгүүнү эч ким чектөөгө акысы жок. Башкы прокуратура көзөмөл менен тергөө ишин бир учурда жүргүзө албайт. Конституцияны алмаштырышыңар керек” деген тыянак чыгарган. Конституцияны өзгөртүш үчүн баштапкы вариантын табыш керек. Парламент референдумга макул болсо, айласы жоктон Конституциянын тексти алмашып калганына келет. Текебаев, Нарынбаев, Салянова, Шыкмаматов баштаган бир топ адамдар Конституцияга мыйзамсыз өзгөртүүлөрдү киргизгени тастыкталып, бул үчүн кармалышы жана да жооп бериш керек болот. Азыр кээ бир документтерди жазып жаткандар бир тамгасы туура эмес жазылып калганы үчүн өмүрү өткүнчө деген жоопкерчиликти тартып олтурушат. Эмне үчүн Конституцияны өзгөртүп жибергендер жооп бербеши керек? Текебаевдин премьер-министр болсом деген амбициясы деле жок, ал азыр эң бир күчтүү серый кардиналдардын бири, наркы жээк-берки жээкке ойногонду жакшы билет. Ал иликтөө жүрүп бети ачылып калгандан коркот.

— Азыркы долбоорду президенттик администрация алып чыгып жатпайбы. Ошолор “Текебаевге тең келсе жалгыз Токтайым тең келет” деп сизди жалдап алган эмеспи?

— Текебаевди алты жылдан бери эр сайышка чакырып жатам. Эркек болсо чыгат эле да. Мародер ким экенин билем деп кыйкырды. Ал тастыкталбады беле. Кимдер кайсыл мезгилде, кайсыл жерде телефон менен сүйлөшкөнү аныкталып, Бакиевдердин буюмдары табылган да. Конституцияга да мародерлук жасалган. Азыр тазалануу мезгили келип жатабы деп ойлойм. Бул мезгилди Атамбаев же Текебаев алып келип жаткан жери жок. Конституцияга өзгөртүү башталганда иликтөө жүрөт. Депутаттарга да кайсыл Конституцияны карайсыңар деп айтып жатам. Алардын колундагы китепти да көрдүм, үчөөсү үч башка экен. Азыр өлкөдө парламенттик башкаруу жок. “Эркин Тоого” басылган долбоор боюнча мурунку, азыркы чакырылыштагы парламентти “бандитизм” деп койсок болот. Анткени, гезитке чыккан долбоордун 85-беренесинде премьер-министрди президент шайлайт. Ал үчүн парламенттин макулдугу керек эмес. 2010-жылы Текебаев президент болом деген максатта Конституциянын текстин алмаштырган.

— Текебаев өзү “Фарид, Токтайымга күнүңөр түшүп калса бүткөн экенсиңер” деп айтпадыбы?

— Тескерисинче, мага Текебаевдин күнү бала чагынан баштап эле түшкөн. Ошол кездерде жанында кимдер жүргөнүн эстеп койбойбу чиркин киши. Эми ошол күндөрдү унутса керек да. Айласы жок башка жакка жармаштырып жатат. Текебаевдин 2005-жылы Жогорку Кеңештин спикери болуп олтуруп калышына да мен чуркагам. Аскар Акаев 27-март күнү Кыргызстандан чыгып кетти. Саат таңкы алтыларда Феликс Кулов менен байланышуу үчүн Эмил Алиевге чыктым. Балким ошол күнү Кулов өз ордунда болгондо Акаевдин мураскери болуп калмак. Тилекке каршы ал күнү таба албай койдук. Акаевдер Москвага барганда мен байланышта болуп жаттым. Мында жашыра турган эч нерсе жок. Текебаев отставкага кеткени тууралуу арызын алганы барганда нотариусу жок эле уруп барышкан. Майрам Акаевага “Эже, мен Текебаевге ишенбейм. Арыз берип жатканда нотариус болсун” десем, ал киши “Аскар Акаевич өлкө түндүк-түштүк болуп бөлүнүп калбасын, спикер да түштүктөн болсун. Менин ишенгеним эле Өмүрбек Текебаев. Ал демократия тууралуу бир аз болсо да түшүнөт деп жатат” деди. Мындан сырткары “Текебаев “Ата-Мекен” партиясынын лидери катары барган. “Ата-Мекенди” түптөгөн Акаевдин командасы болчу. Мен дагы учурунда “Ата-Мекенде” болгом. Кийин оюндарды көрсөтө баштаганда эшикти тарс жаап чыгып кеткем. Оппозициялык маанайдагы партия кылып “Ата-Мекенди” акаевдик бийлик өзү түптөп, оппозициялык жигиттерди таптап алып чыккан. Мен “Каныбек Иманалиевди спикер кылып шайлабайлыбы. Жакшыбы-жаманбы өзүңүздүн жердешиңиз. Сизди сатпайт, экс-президент деген статусту сактап калганга аракет кылат деп айтыңыз” десем, эжеке “Өмүрбек Текебаевге гана кол коюп берем деп болбой жатат” деди. Аскар Акаев отставкага кетүү арызын бергенде бир шарт менен берген. Ал шарт экс-президент деген мүмкүнчүлүктөрүм сакталып калса деген болгон. Бул шарт нотариус менен бекитилген. Бакиевде андай шарт нотариус менен бекитилген эмес. Ошондуктан азыр Акаев эл аралык сотко чыгып “Мага берилген милдеттенмени мамлекет аткарган жок” деп соттошо турган болсо утуп алат.

— Акаев Москвада туруп колдогону менен бул жакта абал башка болчу. Акаевдин адамдары аны заматта эле сатып кете баштаган. Анан кантип Текебаевди спикер кылганга күчү жетмек?

— Күндөп-түндөп “Алга Кыргызстандын” мүчөлөрү чогулушту. Депутат болгондорду чогултууга чуркадык. Ишенген кишибиз Болот Жанузаков ооруканада жаткан эле. Кеңеш Дүйшөбаев байланышта болуп жардам берип жатты. Ушуга окшогон 7–8 киши бутубуз үзүлгүчө эле чуркаганбыз. Текебаевдин спикерлигинен сырткары Бермет Акаеванын келишин сүйлөштүк. Берметтин депутаттык мандатын Текебаев сактап калышы керек болчу. Аны да жасаган жок. Мунун кызыкчылыгы эртелеп Конституцияны өзгөртүп, өзүнүн күчтөрүн бекитүү болду. Бакиев менен бирге 7–8 киши президенттикке талапкер болуп чыкпадыкпы. Ошондо бизди парламентке чакырып алып “Конституцияны өзгөрткөнгө кандайсыңар?” деп оюбузду уккандан кийин “Мен силерге Конституциянын вариантын берем, силердин кимиңер президент болуп калсаңар ушул вариантты өткөргөнгө кол коюп бересиңер” деп айтты. “Мен кол коюп бербейм, Конституцияны өзгөртүү элдин гана укугу” деп чыгып кетип калдым.

— Президенттин администрация башчысы Фарид Ниязовко кыр көрсөтүп айтканына караганда сиз аны менен жолугушуп турасызбы?

— Андай болсо сонун болбойт беле, мен тастыктаган нерселердин түбүнө качан жетмекмин. Бирок азыр да кеч эмес. Мен бул бийликке башынан каршы болуп келе жатпаймынбы. Бийликтегилер канча жолугушуу өткөзүп жатат. Текебаев менен анын тегерегиндегилер гана чакырылат. Алты жылда андай чакыруу келген жок. Оппозициячыл топтор уюштурган жолугушууларда эле жүрөм.

— Каршыбыз дегендердин башында Текебаев жүрбөйбү?

— Ал жерде Текебаев жок. Элдин көзүнө оппозицияда жүрөм дегенди гана көрсөтүп жатат. Оппозициячыл күчтөрдүн башын бириктирип келе жаткан Замира Сыдыкова, Адахан Мадумаров жана башкалар болуп жатат.

— Текебаев Атамбаевге каршы чыга алабы?

— Чыга албайт. Атамбаевдин күнү бүтүп жаткан соң, жасаган иштеринен алыстап, өзүнүн иштерин президентке таңуулаганга аракетин көрүүдө. Эркекче сүйлөшөбүз деп айтты. Эмне алты жыл ичинде жоолук салынып алып катынча сүйлөшүп жаттыбы? Эми жоолугун чечип салып, “Мен билбей жүрүптүрмүн, көрсө эркек экенмин” деп чыгабы? Жоолук салынып алып сүйлөшкөнү үчүн буга Атамбаев “гаремди” башкара бер деген мүмкүнчүлүктү берди да. Премьер-министрлерди, өздөрү менен теңтайлашчу жигиттердин баарын бирге чогуу жок кылышпадыбы. Текебаев менен Атамбаев экөөсүнүн эркекче сүйлөшкөнүн элестетүү кыйын.

Маектешкен Наралы Асанбаев

Булак: “Жаңы Ордо”

Ой-пикир жок

Жооп калтыруу

Сиздин электрондук почтаңыз жарыяланбайт. Милдеттүү талаалар белгиленген *